De spanning tussen de Verenigde Staten en Europa is de afgelopen dagen wat afgenomen, nadat president Donald Trump in Davos aangaf af te zien van het gebruik van militair geweld rond Groenland. Toch waarschuwen deskundigen dat het vertrouwen in de trans-Atlantische veiligheidsafspraken en de internationale orde blijvend is beschadigd.

Na een week vol scherpe uitspraken en diplomatieke druk werd in en rond het World Economic Forum (WEF) in Davos duidelijk hoe kwetsbaar de relatie tussen bondgenoten is geworden. Europese leiders benadrukten dat Groenland onderdeel is van het Koninkrijk Denemarken, terwijl Denemarken en de NAVO juist pleitten voor méér gezamenlijke aandacht voor de veiligheid in het Arctisch gebied.

De Canadese premier Mark Carney riep tijdens zijn Davos-toespraak “middenmachten” op om meer samen op te trekken. Zijn opvallendste zin was: als je niet aan tafel zit, sta je “op het menu”. In dezelfde periode sprak NAVO-topman Mark Rutte verzoenend over meningsverschillen als “discussies” tussen bondgenoten, maar de onderliggende vraag bleef: hoe stevig is de belofte dat NAVO-landen elkaar te hulp schieten?

Twijfel over artikel 5 en bondgenootschappelijke zekerheid

Volgens Laurien Crump (Radboud Universiteit) heeft de geloofwaardigheid van de NAVO “enorme schade” opgelopen door de eerdere dreiging rond Groenland. Zij wijst erop dat het NAVO-verdrag niet alleen draait om verdediging, maar ook om het vermijden van onderlinge dreigementen.

De kern van het bondgenootschap is artikel 5: een aanval op één lid wordt gezien als een aanval op allen, waarna landen verplicht zijn bij te staan (met middelen die zij zelf passend achten). Juist daarom, zeggen experts, kan al het zaaien van twijfel grote gevolgen hebben: het beïnvloedt hoe lidstaten en tegenstanders de betrouwbaarheid van de NAVO inschatten.

EU zoekt koers tussen kalmeren en weerbaar worden

Hoogleraar Giles Scott-Smith (Universiteit Leiden) noemt de afgelopen week tekenend voor “grillige” verhoudingen: zekerheden die decennialang vanzelfsprekend leken, kunnen in korte tijd verschuiven. Universitair docent Markha Valenta (Universiteit Utrecht) ziet dat ook terug in de reacties binnen Europa: landen twijfelen of ze vooral moeten inzetten op herstel van de NAVO-band, of versneld moeten werken aan een sterker, meer zelfstandig Europees veiligheidsapparaat.

Economisch klinkt daarbij een hardere toon. De EU benadrukt dat zij instrumenten heeft om zich te weren tegen economische druk van buitenaf. Een voorbeeld is het zogeheten anti-dwanginstrument (ook wel “handelsbazooka” genoemd), dat de EU kan inzetten bij economische dwang.

Nieuwe overlegstructuren en druk op Verenigde Naties

Tegelijk groeit de aandacht voor nieuwe, parallelle overlegvormen. In Davos kwam ook Trumps omstreden “Board of Peace” (in Nederlandse berichtgeving vaak “vredesraad”) naar voren. Europese diplomaten waarschuwden in interne stukken voor een constructie met veel macht bij de voorzitter en voorwaarden die botsen met Europese principes en de VN-orde.

Die discussie speelt tegen een bredere achtergrond: de VS kondigden begin januari 2026 aan dat zij deelname en financiering van tientallen internationale organisaties en meerdere VN-gerelateerde entiteiten stopzetten. Analisten wijzen erop dat dit de slagkracht van internationale instituten verder onder druk zet, juist in een periode waarin er al veel verdeeldheid is in de VN-structuur.

Tot slot geldt: Europa kan niet “overnight” een alternatief veiligheids- en handelsmodel neerzetten, maar probeert wel sneller partnerschappen te sluiten en minder afhankelijk te worden. Zo tekenden de EU en Mercosur op 17 januari 2026 een handelsakkoord, dat nog wel moet worden geratificeerd.

Bronnen: NOS, Reuters, Whitehouse.gov, WEF